Lámhscríbhinn Ghaeilge i mBostún

The Gallagher family commonplace book: Scéal na lámhscríbhinne

An Dr Pádraig Ó Liatháin

Thugas caint in ollscoil Harvard i mBostún ag tús Dheireadh Fómhair, agus a fhad is a bhíos sa chathair álainn sin, bhí an deis agam cuairt a thabhairt ar Boston College, áit a bhfuil leabharlann John J. Burns, ceann de na leabharlanna is fearr i Meiriceá Thuaidh don Léann Éireannach. Tá 14 lámhscríbhinn Ghaeilge i seilbh na leabharlainne, agus is san ochtú agus sa naoú céad déag a scríobhadh formhór na lámhscríbhinní seo.

Burnsmemorial.jpg
Leabharlann John J. Burns

Nuair a bhíos ansin, tháinig leabharlannaí chugam le seanleabhar ar a thug sí “An Gallagher family commonplace book” (leabhar sléachtanna bunúsacha). D’iarr sí orm sracfhéachaint a chaitheamh air toisc nach bhfuil léann na lámhscríbhinní ar éinne san ollscoil sin faoi láthair.  Tá an lámhscríbhinn shuntasach seo i seilbh Boston College le tamall beag, ceannaithe ó dhíoltóir leabhar uathúil.

De réir gach dealraimh, tosaíodh an lámhscríbhinn i gContae Dhún na nGall sa dara leath den ochtú céad déag, agus cuireadh léi thar na glúntaibh trasna an Atlantaigh i gcathair Nua-Eabhrac, anuas go dtí deireadh an naoú céad déag. Is i nGaeilge atá formhór na lámhscríbhinne seo scríofa, ach tá sleachta Laidine agus Béarla ann chomh maith. Tá an pheannaireacht inti slachtmhar agus soléite den chuid is mó, le roinnt leideanna de chanúint Uladh sa ré Iar-chlasaiceach.

Príomhscríobhaí na lámhscríbhinne seo ná fear darb ainm Charles Gallagher, dochtúir leighis, ach tá sínithe eile ann chomh maith, ina measc Hugh Reilly as Béal Átha Seanaidh i gContae Dhún na nGall, agus luaitear logainmneacha eile sa chontae céanna.

bostoncollege

Blas ar a bhfuil sa lámhscríbhinn:

Scéalta próis agus aistí filíochta is mó atá inti, agus is díol suntais go leor acu. Mar shamplaí den phrós, tá an scéal Artúrach ón 15ú haois, Eachtra An Mhadra Mhaoil, tá na scéalta Fiannaíochta Feis Tí Chonáin agus Bruíon Céise Corainn, agus an scéal grinn Ultach ón 17ú céad Mac na Míchomhairle. Ó thaobh na filíochta de, an ceann is suntasaí ná an dán polaitiúil ‘Tuireamh na hÉireann’, ar ceann de na haistí is tábhachtaí sa chanóin atá againn í, dán a ghlac áit Foras Feasa ar Éirinn le Seathrún Céitinn de réir a chéile sa traidisiún cóipeála.

 Tá a thuilleadh sa lámhscríbhinn a bhaineann le heolas pearsanta ar mhuintir Uí Ghallachóir: básanna agus breitheanna clainne agus gaolta leo sa dá thír, foirgnimh ar leo iad i Nua Eabhrac, uachtanna, agus fiú oidis ar conas béilte breátha a réiteach!

Braithim go raibh an t-ádh dearg orm an lámhscríbhinn seo, a bhí i seilbh phearsanta ar feadh i bhfad, a aimsiú agus a scagadh. Tá rún agam filleadh ar Bhostún an bhliain seo chugainn lena thuilleadh taighde a dhéanamh, agus tá maoiniú faighte agam ó choiste taighde DCU len é sin a dhéanamh.  Tabharfaidh an lámhscríbhinn seo léas dúinn, ní hamháin ar shaíocht na Gaeilge, agus ar thraidisiún liteartha Dhún na nGall, ach ar Ghaeil-Mheiriceánacha Nua-Eabhrac thar chúpla céad bliain, daoine a raibh sé tábhachtach dóibh an nasc leis an tír is an teanga dhúchais a choimeád beo.

20171005_163922.jpg
An Dr. Pádraig Ó Liatháin, in Ollscoil Harvard.

 

Tá sé curtha ar an méar fhada agam!

le Katie Ní Loinsigh, mac léinn taighde in Fiontar DCU

Katie Ní Loinsigh ó Fiontar DCU
Katie Ní Loinsigh a bhuaigh an comórtas ‘Tell It Straight’

Nach é sin an tseanleisce a bhíonn againn i gcónaí? Ach, cad is brí leis an nath cainte úd, cad ina thaobh a gcuirfimid rudaí ar an méar fhada agus nach gcuirfimid aon rud riamh ar an méar ghearr? Is iad na nathanna dúchais sin, na gnéithe achrannacha céanna den teanga a chuireann mearbhall orainn ar fad, ábhar an taighde atá ar bun agam in Fiontar DCU. Go bunúsach, tá sé beartaithe agam bunachar nathanna a chruthú bunaithe ar nathanna a bhainfear as saothar an Athar Peadar Ua Laoghaire.

A bhuí leis sin, bhí an t-ádh liom páirt a ghlacadh i gcomórtas nua cumarsáide do mhic léinn taighde in DCU le déanaí – Tell it Straight: Translate your research for a new audience. Iarradh ar mhic léinn taighde san ollscoil a gcuid taighde agus an tionchar a mbeidh aige a chur in iúl don phobal ar bhealach gonta agus nuálach. Mheas mé go mbainfinn tairbhe as sin agus go mb’fhéidir go n-éireodh liom an babhta ceannais a bhaint amach. Bhí dhá bhabhta i gceist leis an gcomórtas seo – ar dtús b’éigean dom pits gearr a scríobh faoin taighde agus ansin roghnaíodh seisear (mise ina measc!) chun dul ar aghaidh chuig an mbabhta ceannais. Níor mhór don seisear againn ár dtaighde a chur i láthair do lucht éisteachta mhórphobal na hollscoile agus chuamar chun spairne le dúthracht agus le díograis.

Katie Ní Loinsigh, Fiontar DCU
Katie ag déanamh a cur i láthair don chomórtas ‘Tell i Straight

Cuireadh réimse leathan taighde i láthair ar an lá agus bhí mic léinn ó scoileanna éagsúla na hollscoile ar fad i measc na n-iomaitheoirí eile – na heolaíochtaí bithleighis, an fhisic, an chumarsáid, an innealtóireacht leictreonaice agus Fiontar DCU, ar ndóigh! Triúr moltóirí seachtracha a bhí i láthair chun an breith deiridh a thabhairt agus na buaiteoirí a roghnú bunaithe ar shoiléireacht na teachtaireachta, tionchar an taighde, úsáid chuí na teicneolaíochta agus a oiriúnaí atá an taighde don phobal. N’fheadar arbh é an cur i láthair, an t-ábhar cainte é féin nó an é go raibh an t-ádh liom ar an lá, ach rug mé an bua liom. Ba dhóigh liom anois go bhfuil an taighde ar nathanna na Gaeilge bainte ón méar fhada agam agus beidh neart eile le cloisteáil ar an ábhar céanna amach anseo – tugaigí cluas dom, más é bhur dtoil é!

Mac léinn taighde in Fiontar, DCU, is ea Katie Ní Loingsigh, atá faoi stiúr an Dr Caoilfhionn Nic Pháidín agus an Dr Brian Ó Raghallaigh. Déanann foireann Fiontar comhghairdeas le Katie ar an éacht seo a dhéanamh. Tá an cur i láthair a thug Katie sa Helix le feiceáil anseo:

http://fiontest2.dcu.ie/Share/2013.03.14-dcu-tell-it-straight-katie-ni-loingsigh.pdf